Reframing Tradition

Door: Beatrijs van Agt

Voor een filmfestival is het altijd lastig om een thema te kiezen waaronder de geselecteerde films worden gepresenteerd. Een thema biedt het publiek een leidraad door het programma. De keuze voor een thema betekent echter niet per se dat alle films er daadwerkelijk onder vallen. Het risico bestaat dat films niet meer vanwege hun eigen schoonheid of inhoud bekeken worden, maar dat ze in een thematisch straatje worden gedwongen. Een gekozen thema moet in ieder geval recht doen aan de films die een festival wil laten zien.
Of een thema werkelijk volgt uit het merendeel van de ingezonden films -dus niet de geselecteerde films- is minder relevant, een festival móet kiezen. Een festival kan met de keuze van een thema zelfs een statement maken. Er valt voor te pleiten dat een festival dat ook hoort te doen. In plaats van domweg alle films te vertonen die zijn gemaakt, kan een festival met een selectie duidelijk maken wat zij inhoudelijk en cinematografisch de moeite waard vindt voor haar publiek. Dit draagt bij aan de discussie over de kwaliteit van films Èn het helpt de kijker gerichter te kijken. Ook weerbarstige films zijn soms in het programma opgenomen vanwege het thema. Zo kan een thema de kijker op het goede spoor zetten om de geheimen van een minder toegankelijke film te ontraadselen.
Africa in the Picture koos dit jaar voor het brede thema Reframing Tradition. Het is zelfs zo breed dat bijna alle films er in passen, maar toch brengt het thema iets speciaals onder de aandacht dat overal in het programma opduikt: Reframing Tradition verwijst naar de geschiedenis, de traditie. Het verwijst ook naar hoe de geschiedenis bekeken wordt. Reframing betekent: in een nieuw kader plaatsen. Een film vertelt met beeldkaders. In een nieuw kader ziet de geschiedenis er soms heel anders uit. Reframing Tradition gaat over die andere blik op de geschiedenis. Iedere film vertelt een verhaal, maar niet iedere film vertelt een verhaal op een nieuwe manier.
Prince Loseno is een mooi voorbeeld van die nieuwe invalshoek op de traditie. Deze animatiefilm vertelt het verhaal van een koninkrijk 'diep in donker Afrika'. De koning verlangt wanhopig naar een zoon die hem op kan volgen zodat het koninkrijk blijft bestaan. Met het happy end van Prince Loseno lijkt de traditie kritiekloos aanvaard, maar de film is tegelijk opvallend kritisch over wat de traditie aan menselijk leed veroorzaakt: de woede van het meisje waar de koning niet mee trouwen mocht, de jaloezie tussen zijn drie vrouwen en de machtsspelletjes tussen de dames om de gunsten van hun echtgenoot. Prince Loseno houdt de traditie overeind maar laat ook zien welke prijs daarvoor wordt betaald.
Aanvaarden van de traditie is ook het onderwerp van My Beautiful Smile. Een prachtig compact filmpje over de Senegalese gewoonte om het tandvlees van vrouwen zwart te tatoeëren. Het ritueel is gedetailleerd in beeld gebracht, er is pijn maar ook trots over de schoonheid van de nu fel witte tanden. Deze film 'reframet' de traditie op twee manieren. Allereerst blijkt een oude traditie springlevend en deel van de huidige geschiedenis. Maar er is ook die intrigerende trots rond een ritueel waar negatief over kan worden gedacht. Wordt hier aan de kaak gesteld wat vrouwen doorstaan om aan schoonheidsidealen te voldoen en mannen te plezieren? Of gaat het om de schoonheidsidealen van de jonge vrouwen zelf? My Beautiful Smile maakt geen eenduidige keuze. In plaats van de kritische blik van de buitenstaander, lijkt dit de aarzelende blik van iemand die nauwer bij deze tradities betrokken is. My Beautiful Smile is inderdaad gemaakt door een vrouw uit Senegal.
Het idee dat de geschiedenis minder eenduidig is wanneer je er zelf deel van uitmaakt is fascinerend. Het betekent dat mensen, die hun geschiedenis en tradities erkennen en ze zichzelf toe-eigenen, er een genuanceerder verhaal over kunnen vertellen. Zo is er bijvoorbeeld 34 South, een film over jonge mensen in Zuid-Afrika van zeer verschillende en zeer gemengde afkomst. De identiteitseisen voor een moslim, christen, zwarte, blanke of ballroomdanser, leveren hen de grootste persoonlijke problemen op. Wat doe je bijvoorbeeld als zwarte met die blanke grootvader?
34 South is een film met lef. De ontknoping speelt zich af op de historisch beladen plek van een oud koloniaal dorpje. Het is een opvallend dappere keuze die alles met het hervertellen van de geschiedenis te maken heeft. Alleen door te erkennen dat de koloniale tijd en wat daaruit volgde daadwerkelijk bestaan heeft - inclusief de moeilijk te aanvaarden onrechtvaardige kanten - kunnen de jongeren in de film weer verder met hun leven. Het opnieuw vertellen van de geschiedenis is een voorwaarde voor het hebben van een toekomst. Pas met een achtergrond, geschiedenis en traditie kan je vooruit.
Het onder ogen zien van de nare kanten van de geschiedenis speelt ook een rol in twee opvallende films uit de zogenaamde 'diaspora', mensen van Afrikaanse afkomst die niet in Afrika wonen. Het Britse Cherps en Franse french wedding caribbean style rekenen allebei af met verstikkende en destructieve opvattingen over hoe de zwarte mens hoort te zijn of hoe die nu eenmaal 'is'. french wedding caribbean style speelt daarbij nog het meest duidelijk met de schade die kolonialisme en racisme heeft toegebracht aan de eigenwaarde van zwarten. Maar French Wedding Caribbean Style rekent ook genadeloos af met het idee dat aangedaan onrecht iemand kan ontheffen van de verantwoordelijk voor eigen daden. Op het gevoelige gebied van racisme en discriminatie is dit een verassend verfrissende gedachte. Veel discussies over wat zwart of wit betekent ó zie bijvoorbeeld de prachtige discussie in Cherps over of het wel of niet getuigt van zelfrespect om zwart kroeshaar blond te bleken ó worden in zowel french wedding caribbean style als Cherps irrelevant verklaard. In deze films gaat het niet meer om het erkennen en toe-eigenen van de traditie maar om het achterlaten van gewoontes die verstikkend en beperkend zijn.
Reframing Tradition gaat over het accepteren en bekritiseren van de traditie. Het gaat ook over het erkennen van en ó wanneer nodig ó het afreken met de traditie. Daarmee wijst Reframing Tradition als vanzelf naar de toekomst. Tenminste een film in het programma spreekt zich hier nadrukkelijk over uit. Het zorgelijke Africa Paradise is minder hoopvol dan het optimisme van 34 South en Cherps en de veelbelovende keuze voor eigen verantwoordelijkheid in french wedding caribbean style doen verwachten. Africa Paradise wijst er op dat optimisme en verantwoordelijkheid onmisbaar zijn voor een leefbare toekomst. Dat deze film dit doet door te laten zien wat er gebeurt wanneer optimisme en verantwoordelijkheid het verliezen van cynisme en onverschilligheid, maakt de noodzaak van een doorlopend 'reframing' van 'tradition' het vertellen van verhalen vanuit een nieuwe invalshoek ó er alleen maar sterker op.